Andrzej Wajda — od Kanału do Katynia

Młodość i studia

Andrzej Witold Wajda urodził się 6 marca 1926 roku w Suwałkach. Był synem oficera Wojska Polskiego Jakuba Wajdy, który zginął w Katyniu w 1940 roku. To doświadczenie — śmierć ojca w sowieckich zbrodniach wojennych — naznaczyło całą twórczość reżysera i doprowadziło w 2007 roku do realizacji Katynia, jednego z najbardziej osobistych filmów w jego filmografii.

Po wojnie Wajda studiował malarstwo na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (1946–1948), a następnie reżyserię w łódzkiej Filmówce, którą ukończył w 1952 roku. Dyplom zrealizował u boku Aleksandra Forda, jednego z pionierów polskiego kina.

Trylogia wojenna — trzy oblicza historii

Trzy pierwsze filmy Wajdy stanowią spójną całość tematyczną i są powszechnie nazywane trylogią wojenną:

• Pokolenie (1954) — debiut fabularny. Historia grupy młodych Polaków wciągniętych w konspirację podczas niemieckiej okupacji Warszawy. Film zapowiadał psychologiczną złożoność, która stanie się znakiem rozpoznawczym późniejszych dzieł.
• Kanał (1956) — nagrodzony Nagrodą Jury w Cannes w 1957 roku. Obraz ostatnich godzin Powstania Warszawskiego, rozgrywający się w kanałach pod miastem. Jeden z pierwszych polskich filmów, które weszły do światowego kanonu.
• Popiół i diament (1958) — adaptacja powieści Jerzego Andrzejewskiego. Historia zamachowca AK, który w ostatnim dniu wojny ma wykonać wyrok na komunistycznym funkcjonariuszu. Zbyszek Cybulski w roli Maćka Chełmickiego stał się symbolem całego pokolenia.

Lata 60. i 70. — poszerzanie tematyki

W kolejnych dekadach Wajda nie ograniczał się do tematyki wojennej. Lotna (1959), Niewinni czarodzieje (1960) czy Samson (1961) to filmy eksplorujące różne aspekty polskiego doświadczenia historycznego i kulturowego. Za szczególnie ważny z tego okresu uchodzi Wszystko na sprzedaż (1969) — osobisty hołd złożony Zbyszkowi Cybulskiemu po jego przedwczesnej śmierci.

Ziemia obiecana (1974), adaptacja powieści Władysława Reymonta, to wielkoformatowy obraz narodzin łódzkiego kapitalizmu w XIX wieku. Film był nominowany do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Rok później Wajda nakręcił Człowieka z marmuru (1976) — portret fikcyjnego przodownika pracy z lat 50., poszukiwanego przez młodą filmowcę kilkadziesiąt lat później. Cenzura przez dwa lata blokowała dystrybucję tego filmu.

Człowiek z żelaza i okres Solidarności

Człowiek z żelaza (1981) to bezpośrednia kontynuacja Człowieka z marmuru i zarazem dokument polityczny — film powstawał równolegle z narodzinami ruchu Solidarności, a finalna scena przedstawia prawdziwe wydarzenia z gdańskich strajków. Film otrzymał Złotą Palmę na festiwalu w Cannes w 1981 roku. Był to pierwszy i przez długi czas jedyny przypadek przyznania tej nagrody polskiemu filmowi.

Późna twórczość i powrót do tematu Katynia

Katyń (2007) zamknął osobisty dług wobec ojca i wobec historii. Film opowiada o losach rodzin polskich oficerów zamordowanych przez NKWD wiosną 1940 roku. Był nominowany do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Wajda przyznał w wywiadach, że zwlekał z realizacją tego projektu przez dziesięciolecia, bo bał się, że nie sprosta ciężarowi tematu.

Ostatni film Wajdy, Powidoki (2016), opowiada o losach awangardowego malarza Władysława Strzemińskiego w realiach socrealizmu. Reżyser ukończył montaż kilka tygodni przed śmiercią 9 października 2016 roku w Warszawie.

Nagrody i wyróżnienia

W 2000 roku Andrzej Wajda otrzymał honorowego Oscara za całokształt twórczości — nagrodę wręczoną przez Akademię Filmową jako wyraz uznania dla dorobku reżysera i dla polskiego kina jako całości. Był laureatem Złotego Lwa na festiwalu w Wenecji (1998, nagroda za całokształt), Złotej Palmy w Cannes (1981) i wielokrotnym laureatem Polskich Nagród Filmowych.