Skąd wzięła się nazwa „polska szkoła filmowa"?

Termin „polska szkoła filmowa" nie wywodzi się z żadnego manifestu programowego ani oficjalnej deklaracji twórców. Ukuł go w 1958 roku krytyk Alexander Jackiewicz na łamach miesięcznika „Kino", opisując wówczas kształtujący się nurt w polskim filmie fabularnym. Nazwa przyjęła się błyskawicznie — zarówno w krajowym piśmiennictwie filmoznawczym, jak i w zachodnioeuropejskiej krytyce.

Nurt obejmuje przede wszystkim filmy powstałe między rokiem 1955 a 1963, choć jego oddziaływanie estetyczne widoczne jest w polskim kinie znacznie dłużej. Za punkt wyjścia przyjmuje się zazwyczaj Pokolenie Andrzeja Wajdy z 1954 roku, choć pełnia charakterystycznych cech nurtu uwidacznia się dopiero w Kanale (1956) i Popiele i diamencie (1958).

Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa w Łodzi — kuźnia twórców

Założona w 1948 roku uczelnia przy ul. Targowej w Łodzi stała się centrum artystycznym, w którym krystalizował się nowy styl filmowy. Większość reżyserów kojarzonych z polską szkołą filmową to jej absolwenci bądź studenci: Andrzej Wajda, Andrzej Munk, Kazimierz Kutz, Tadeusz Konwicki, Wojciech Has. Program kształcenia czerpał z tradycji radzieckiej szkoły montażu, jednocześnie otwierając się na wzorce włoskiego neorealizmu.

Filmówka funkcjonuje nieprzerwanie do dziś pod nazwą Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera. To jedna z nielicznych uczelni filmowych w Europie Środkowej o tak długiej i nieprzerwanej historii.

Główni przedstawiciele i kluczowe filmy

Centrum nurtu tworzą trzy filmy Andrzeja Wajdy — Pokolenie (1954), Kanał (1956) i Popiół i diament (1958) — zwane potocznie trylogią wojenną. Wajda konfrontuje w nich mit heroicznego czynu zbrojnego z psychologicznym kosztem walki i moralną ambiwalencją postaw wojennych.

Równolegle tworzył Andrzej Munk, którego ironiczne i analityczne podejście do historii różniło się wyraźnie od lirycznej ekspresji Wajdy. Jego Eroica (1957) oraz niedokończona Pasażerka (1963) to osobne rozdziały w historii polskiego kina. Munk zginął w wypadku samochodowym w 1961 roku, mając 40 lat.

Wojciech Has wniósł do nurtu komponenty literackie i oniryczne — jego Rękopis znaleziony w Saragossie (1965) do dziś wzbudza zainteresowanie badaczy i filmowców na całym świecie, w tym Martina Scorsese i Jerrego Garcii.

Kazimierz Kutz koncentrował się na śląskiej tematyce i lokalnym doświadczeniu historycznym. Jego Sól ziemi czarnej (1969) i Perła w koronie (1971) to dokumenty pamięci zbiorowej, które do polskiej szkoły filmowej zalicza się z pewnym rozszerzeniem chronologicznym.

Estetyka i tematy nurtu

Polską szkołę filmową cechuje kilka powtarzających się elementów formalnych i tematycznych:

  • Rozliczenie z doświadczeniem II wojny światowej i Holokaustu — nie w tonacji hagiograficznej, lecz analitycznej i często krytycznej
  • Wyraźna praca kamery, długie ujęcia, ekspresyjne oświetlenie — wpływ kinematografii Jerzego Lipmana i Jerzego Wójcika
  • Nawiązania do polskiego romantyzmu literackiego i jego krytyki — Mickiewicz, Słowacki, Żeromski jako źródła literackie
  • Bohater targnięty sprzecznymi lojalnościami — między obowiązkiem, miłością a polityczną rzeczywistością
  • Obecność ruin, gruzu i krajobrazu powojennych miast jako scenograficznego tła dla rozważań moralnych

Odbiór zagraniczny

Filmy polskiej szkoły trafiały do konkursów głównych największych festiwali europejskich. Kanał Wajdy otrzymał Nagrodę Jury na festiwalu w Cannes w 1957 roku. Popiół i diament był prezentowany w Wenecji. Rękopis Hasa trafił na festiwal w Cannes w 1965 roku.

Zachodnia krytyka przyjmowała te filmy jako potwierdzenie żywotności kinematografii środkowoeuropejskiej poza dominującym wzorcem hollywoodzkim i wzorcem socrealistycznym promowanym w krajach bloku wschodniego.

Dziedzictwo

Polska szkoła filmowa ukształtowała kolejne pokolenia twórców. Krzysztof Zanussi, Krzysztof Kieślowski i Agnieszka Holland — choć reprezentują już inne estetyki — przyznają wprost, że kino Wajdy i Munka stanowiło dla nich punkt odniesienia. Polski Instytut Sztuki Filmowej regularnie wspiera projekty digitalizacji i restauracji filmów z tego okresu.

Filmy nurtu są dostępne na platformach VOD oraz w zbiorach Filmoteki Narodowej — Instytutu Audiowizualnego w Warszawie, która prowadzi systematyczną archiwizację i udostępnianie polskiego dziedzictwa filmowego.